Lịch Sử Hội Thánh — Phần 3: Cuộc Cải Chánh (The Reformation)

Một đính chính về niên đại. Pawson đặt đống lửa vào "ngày 15 tháng 6 năm 1520", nhưng ngày ấy thật ra là ngày Giáo hoàng Leo X ban hành sắc chỉ Exsurge Domine ở Rome. Sắc chỉ này chỉ đe dọa dứt phép thông công và cho Luther 60 ngày để rút lời, chứ chưa dứt phép. Luther đốt sắc chỉ đó cùng bộ Giáo luật vào ngày 10 tháng 12 năm 1520, tại Cổng Elster ở Wittenberg, khi hạn 60 ngày kết thúc. Mãi đến ngày 3 tháng 1 năm 1521 ông mới chính thức bị dứt phép thông công qua sắc chỉ Decet Romanum Pontificem. Còn chi tiết "tài liệu giả mạo": các nguồn liệt kê những thứ bị đốt là sắc chỉ và các bộ giáo luật, chứ không chắc có một "sắc lệnh giả mạo" riêng. Dù vậy, Luther quả thật biết công trình của Lorenzo Valla (1440) vạch trần "Sắc chỉ Constantine" là đồ ngụy tạo. Luận điểm của Pawson vẫn vững; chỉ có ngày tháng và vài chi tiết là cần chỉnh lại.

Vài chi tiết cần nói cho thật. Cơn giông ở Stotternheim (2/7/1505) và lời khấn "Thánh Anne ơi, xin cứu con, con sẽ đi tu" là có thật. Nhưng con số "Luther cầu nguyện với 21 vị thánh mỗi tuần, 3 vị mỗi ngày" mà nhiều bài giảng hay dẫn thì tôi không tìm ra nguồn học thuật nào xác nhận, nên hãy xem đó là cách nói ước lệ. Câu "cái nạng chống đỡ đức tin lung lay" cũng không tra được nguyên văn trong các tiểu sử chuẩn (Bainton, Kittelson). Còn ý chính thì hoàn toàn có thật và được ghi lại rõ: von Staupitz đã kéo Luther từ chỗ tự hành xác sang chỗ nương cậy một mình Đấng Christ. Chính Luther nói: "Nếu không có Tiến sĩ Staupitz, hẳn tôi đã chìm xuống địa ngục."

Câu nổi tiếng nhất gắn với Worms, "Đây là lập trường của tôi, tôi không thể làm khác. Xin Chúa giúp tôi." (Here I stand, I can do no other), gần như chắc chắn là được thêm vào sau. Nó không có trong các biên bản sớm nhất. Câu được ghi lại đáng tin là: "…tôi không thể và sẽ không rút lại điều gì, vì làm trái lương tâm là điều không an toàn cũng chẳng ngay thẳng. Xin Chúa giúp con. Amen." Khí phách và tinh thần thì đúng thật; chỉ riêng vế "Đây là lập trường của tôi" mới là một sự tô điểm của đời sau.

Một mảnh ghép Pawson không nhấn mạnh nhưng rất quan trọng: Erasmus của Rotterdam. Năm 1516, học giả này in bản Tân Ước Hy Lạp (Novum Instrumentum), chính là bản văn nền mà Luther dùng để dịch Tân Ước sang tiếng Đức. Chỗ bản Latin cũ dịch là "hãy làm việc đền tội" (do penance), Erasmus dịch lại cho đúng nghĩa Hy Lạp là "hãy ăn năn" (repent). Một thay đổi nhỏ mà lật đổ cả nền tảng của hệ thống đền tội. Người ta nói "Erasmus đẻ trứng, Luther ấp nở", dù chính Erasmus phủ nhận và về sau còn tranh luận gay gắt với Luther về ý chí tự do (1524–25). Ông muốn cải cách từ bên trong, chứ không muốn ly khai.

Câu "cô hầu gái cầm chổi" là một lối nói dân gian gắn với Luther, chứ không phải nguyên văn có thể tra được của ông. Hình ảnh "người cày ruộng thuộc Kinh Thánh hơn giáo sĩ" thật ra gắn với William Tyndale ở Anh (và vọng lại lời tựa Tân Ước của Erasmus). Điều chắc chắn và quan trọng hơn nhiều là: Luther thật sự đã dịch Kinh Thánh cho người bình dân. Tân Ước tiếng Đức ra năm 1522 (dịch trong chừng 11 tuần khi ông ẩn ở lâu đài Wartburg), trọn bộ Kinh Thánh ra năm 1534, rồi máy in Gutenberg nhân nó ra cho cả một dân tộc. Đó mới là kỳ tích thật, chẳng cần một câu trích tô điểm.

Về nguyên ngữ: giải thích "anti = thay thế" là một nghĩa hợp lệ của tiền tố Hy Lạp anti-, nhưng phần lớn từ điển chuẩn coi nghĩa gốc và chính của "antichrist" là "chống lại, đối nghịch". Cả hai nét nghĩa đều tồn tại trong tiếng Hy Lạp tùy ngữ cảnh, và Luther nhấn vào nét "kẻ chiếm chỗ Đấng Christ". Nói đây là nghĩa duy nhất đúng (và "chống lại" là sai) thì hơi quá. Đúng hơn nên hiểu rằng Luther khai thác một nét nghĩa vốn có sẵn, để gọi tên điều ông thấy: một định chế đặt mình vào chỗ đáng lẽ chỉ thuộc về một mình Đấng Christ.

Đây là một trong những sự thật đau lòng mà một bài viết trung thực không nên giấu. Người Anabaptist bị bách hại bởi cả Công Giáo lẫn các nhà Cải Chánh chính dòng. Ngay tại Zurich của Zwingli, việc tái rửa bị coi là trọng tội, và Felix Manz bị dìm chết trong sông Limmat ngày 5/1/1527, "người tử đạo Tin Lành đầu tiên chết dưới tay những người Tin Lành khác". Kiểu hành hình bằng cách dìm nước là một sự nhạo báng có tính toán nhắm vào "phép tái rửa". Còn về Chiến tranh Nông dân, Luther viết bài "Chống Bọn Nông Dân Cướp Bóc, Giết Người" (1525), giục các lãnh chúa "đâm, chém, giết" quân nổi loạn như giết chó dại; ước tính khoảng 100.000 nông dân đã chết. Geneva của Calvin cũng có vết nhơ riêng: nhà thần học phản Ba Ngôi Michael Servetus bị thiêu sống năm 1553 với sự tán thành của Calvin (ông chỉ xin đổi sang án chém cho "nhân đạo" hơn, nhưng bị từ chối). Và phải kể nốt vết nhơ nặng nhất. Cuối đời, Luther viết cuốn Về Người Do Thái Và Những Lời Dối Trá Của Họ (1543), kêu gọi đốt các hội đường Do Thái. Đó là một di sản độc hại về sau bị Đức Quốc Xã lợi dụng, và chính các giáo hội Lutheran ngày nay đã công khai bác bỏ. Các nhà cải chánh là những con người có thật, với những vết nhơ có thật, trong một thời đại bạo lực.

Bối cảnh, để khỏi hiểu lầm. Pawson giảng bài này năm 1967, ngay sau khi Công đồng Vatican II vừa kết thúc (1962–1965), và giữa lúc thần học tự do (liberal theology) đã lan rộng gần một thế kỷ trong các giáo hội Tin Lành dòng chính. Nhiều nơi khi ấy công khai nghi ngờ thẩm quyền Kinh Thánh, phép lạ, hay sự phục sinh thân xác của Đấng Christ. Vì thế, khi ông nói trận tuyến nay nằm giữa "người tin theo Phúc Âm" và "nhiều người Tin Lành cùng người Công Giáo", ông không có ý ghét bỏ ai. Ông đang nói về một xác tín: có đặt Kinh Thánh trên hết và Đấng Christ trên hết hay không. Một tín hữu Tin Lành đã bỏ chính cái cốt lõi ấy thì, theo ông, không còn là "người thừa kế thật của Luther". Ở đây có một điều dễ gây bối rối: chính những người evangelical cũng là người Tin Lành (Protestant), vậy sao Pawson lại đặt "evangelical" đối lại với "nhiều người Tin Lành"? Là vì ông dùng hai chữ theo hai nghĩa khác nhau. "Evangelical" chỉ một xác tín (Kinh Thánh và Đấng Christ trên hết), còn "Tin Lành" ở vế kia chỉ là một cái nhãn hệ phái, có thể bao gồm cả những người theo thần học tự do đã đánh mất đúng xác tín ấy. (Trong tiếng Việt, "Tin Lành" là từ quen dùng để dịch "Protestant" nói chung.) Câu ông dẫn lấy từ cuốn The Heirs of the Reformation (Jacques de Senarclens, SCM Press, 1963); de Senarclens là nhà thần học Cải Cách người Thụy Sĩ nói tiếng Pháp, dạy ở Geneva, nên cách Pawson gọi ông là "giáo sư người Pháp" hơi thiếu chính xác. Chính Pawson cũng nhấn mạnh ông "chống hệ thống, không chống con người". Muốn nghe đủ các bề, kể cả cách Công Giáo và Chính Thống Giáo tự trình bày và những điểm hai bên thật sự hội tụ (Tuyên ngôn JDDJ 1999), xin xem lại phần "Hai chiếc ghế còn lại: Rome và Constantinople" ở trên.

A correction on the dating. Pawson places the bonfire on "15 June 1520," but that was actually the day Pope Leo X issued the bull Exsurge Domine in Rome. That bull only threatened excommunication and gave Luther 60 days to recant; it did not excommunicate him. Luther burned it, along with the books of Canon Law, on 10 December 1520 at the Elster Gate in Wittenberg, once the 60-day deadline had expired. His formal excommunication did not come until 3 January 1521, by the bull Decet Romanum Pontificem. As for the "forged document": sources list the burned items as the bull and the canon-law compilations, not a distinct "forged decretal." Still, Luther did know Lorenzo Valla's 1440 work exposing the "Donation of Constantine" as a fake. Pawson's point holds; only the date and a detail or two need fixing.

A few honest footnotes. The Stotternheim thunderstorm (2 July 1505) and the vow "St. Anne, help me, I will become a monk" are genuine. But the figure that Luther "prayed to 21 saints a week, 3 a day," which many sermons quote, I could not verify against any scholarly source, so treat it as rhetorical rounding. The "crutches to a tottering faith" line I also could not trace verbatim in the standard biographies (Bainton, Kittelson). The substance, though, is well attested: Staupitz turned Luther from self-punishment toward reliance on Christ alone. Luther himself said: "If it had not been for Dr. Staupitz, I should have sunk in hell."

The most famous line tied to Worms, "Here I stand, I can do no other. So help me God," is almost certainly a later addition. It is absent from the earliest transcripts. The reliably recorded words are: "…I neither can nor will retract anything, since it is neither safe nor right to go against conscience. God help me. Amen." The resolve is genuine; only the "Here I stand" flourish is a later embellishment.

A piece Pawson does not stress but which matters greatly: Erasmus of Rotterdam. In 1516 this scholar printed the Greek New Testament (the Novum Instrumentum), the very base text Luther used to translate the German New Testament. Where the old Latin read "do penance," Erasmus rendered the Greek correctly as "repent." A small change that knocked out the foundation of the whole penance system. They said "Erasmus laid the egg that Luther hatched," though Erasmus rejected the jab and later clashed sharply with Luther over free will (1524–25). He wanted reform from within, not schism.

The "maid with a broom" line is a folk phrasing attached to Luther, not a traceable quote of his. The "plowboy knowing Scripture better than the clergy" image actually belongs to William Tyndale in England (echoing Erasmus's NT preface). What is certain, and far more important, is that Luther did translate the Bible for ordinary people. The German New Testament came in 1522 (done in about 11 weeks while he was hidden at the Wartburg), the complete Bible in 1534, and Gutenberg's press multiplied it for a whole nation. That is the real marvel, and it needs no embellishing quote.

On the etymology: reading "anti = instead of" is one valid sense of the Greek prefix anti-, but most standard lexicons treat the primary sense of "antichrist" as "against, opposed to." Both nuances exist in Greek depending on context, and Luther leaned on the "usurper of Christ's place" sense. To call it the only correct meaning (and "against" wrong) overstates it. Better to say Luther drew out a genuine, existing sense of the word to name what he saw: an institution putting itself where Christ alone belongs.

This is one of the painful truths an honest essay should not hide. The Anabaptists were persecuted by both Catholics and the mainstream Reformers. In Zwingli's own Zurich, rebaptism was made a capital crime, and Felix Manz was drowned in the Limmat on 5 Jan 1527, "the first Protestant martyr to die at the hands of other Protestants." Drowning was a calculated mockery of "re-baptism." As for the Peasants' War, Luther wrote "Against the Murderous, Thieving Hordes of Peasants" (1525), urging the lords to "smite, slay, and stab" the rebels like mad dogs; perhaps 100,000 peasants died. Calvin's Geneva has its own stain: the anti-Trinitarian theologian Michael Servetus was burned in 1553 with Calvin's approval (he asked only that the sentence be commuted to the more "humane" sword, and was refused). And the heaviest stain must be named too. Late in life Luther wrote On the Jews and Their Lies (1543), calling for synagogues to be burned. It is a poisonous legacy later exploited by the Nazis, and one that today's Lutheran churches have formally repudiated. The Reformers were real men, with real stains, in a violent age.

Context, so this is not misread. Pawson preached this in 1967, just after the Second Vatican Council closed (1962–1965), and after nearly a century in which liberal theology had spread through the mainline Protestant churches. Many of them by then openly doubted the authority of Scripture, the miracles, or the bodily resurrection of Christ. So when he says the front line now runs between "evangelicals" and "many Protestants and Roman Catholics," he does not mean hatred of anyone. He means a conviction: whether or not one puts Scripture above all and Christ above all. A Protestant who has abandoned that core is, in his view, no longer a "true heir of Luther." One thing here can confuse: evangelicals are themselves Protestants, so why set "evangelicals" against "many Protestants"? Because Pawson uses the two words in two different senses. "Evangelical" names a conviction (Scripture and Christ above all), while "Protestant" on the other side is only a denominational label, one that can include liberal or nominal Protestants who have lost that very conviction. His quotation comes from The Heirs of the Reformation (Jacques de Senarclens, SCM Press, 1963); de Senarclens was a French-speaking Swiss Reformed theologian who taught at Geneva, so Pawson's "a French professor" is a little imprecise. Pawson himself stresses that he fights "systems, not people." To hear all sides, including how Catholics and the Orthodox present themselves and where the traditions genuinely converge (the 1999 JDDJ), see the "Other two chairs: Rome and Constantinople" section above.