Lịch Sử Hội Thánh — Phần 3: Cuộc Cải Chánh (The Reformation)

Bài giảng của Mục sư David Pawson về cuộc Cải Chánh không mở ra bằng một niên đại, mà bằng một lá thư. Ông đọc Ga-la-ti chương 2, từ câu 15. Đó là lá thư Martin Luther yêu thích nhất, lá thư ông đã viết hẳn một bài chú giải rất hay. "Người ta được xưng công bình, chẳng phải bởi các việc của luật pháp đâu, bèn là bởi đức tin nơi Đức Chúa Jêsus Christ… vì chẳng có ai được xưng công bình bởi các việc của luật pháp." Pawson nói những lời ấy đã mang một sức nặng phi thường vào thời Cải Chánh, cách nay hơn 450 năm.

Ngày 31 tháng 10 năm 1517, một tu sĩ kiêm giáo sư thần học tên Martin Luther đóng 95 Luận đề lên cánh cửa nhà thờ ở Wittenberg. Cánh cửa đó thời ấy được dùng như một bảng thông báo để mời gọi tranh luận công khai. Người ta thường coi đây là ngày mở đầu của Cuộc Cải Chánh.

Nhưng theo Pawson, có một ngày khác, gần ba năm sau, mới thật sự là cột mốc quan trọng hơn. Đó là ngày Luther đốt một đống lửa.

Trong ba năm ấy, Luther đã chuyển từ chỗ muốn dọn dẹp giáo hội sang chỗ muốn phá dỡ cả hệ thống. Ban đầu, khi đóng 95 Luận đề, ông chỉ đụng tới sự lạm dụng, tức việc bán giấy ân xá, chứ không đụng tới hệ thống. Một trong các luận đề của ông viết: "Nếu Giáo hoàng biết bọn bán ân xá đang lột da con chiên của ngài thế nào, hẳn ngài thà để nhà thờ St. Peter cháy thành tro còn hơn xây nó bằng da thịt và xương cốt của bầy chiên." Luther ngây thơ tin rằng Giáo hoàng đứng về phía mình.

Ông nhanh chóng vỡ mộng, mà lại vỡ mộng bởi chính Giáo hoàng. Pawson kể: thấy tiền ân xá từ Đức chảy về giảm sút, Giáo hoàng liền dứt phép thông công Luther. Chính lúc đó Luther mới hiểu ra. Lỗi không nằm ở một vài cá nhân tồi tệ đang vận hành một hệ thống tốt. Chính bản thân hệ thống ấy đã sai.

Thế là ông đem ba thứ ném vào lửa:

1. Sắc chỉ của Giáo hoàng (có chữ ký của ngài) đe dọa dứt phép thông công.
2. Cuốn Giáo luật (Canon Law), bộ luật ông từng phải sống theo với tư cách một tu sĩ và linh mục.
3. Một tài liệu ông nay đã biết là giả mạo, thứ được dùng để tuyên bố quyền của Giáo hoàng đại diện cho Đấng Christ trên đất.

Trước đó ông chỉ muốn tổng vệ sinh Hội Thánh. Ba năm sau, ông bắt đầu đập bỏ nó.

✍︎Ghi chú của Kit

Sửa Chữa hay Phá Bỏ?

Bước ngoặt trong 3 năm của Luther (1517–1520)

Lúc đầu Luther chỉ định dọn dẹp hệ thống. Ba năm sau, ông nhận ra chính hệ thống ấy là vấn đề.

Pawson nhận định hành động đốt lửa năm 1520 còn quan trọng hơn việc đóng luận đề năm 1517. (Lưu ý ngày tháng: sắc chỉ Exsurge Domine được ban ở Rome ngày 15/6/1520; Luther đốt nó tại Wittenberg ngày 10/12/1520; ông chính thức bị dứt phép thông công ngày 3/1/1521.)

Điều gì đã đưa một tu sĩ đến đống lửa ấy?

Muốn hiểu Luther, phải quay về nỗi kinh hoàng đã đẩy ông vào tu viện. Pawson kể: Luther từng suýt mất mạng trong một cơn giông. Chuyện đó khiến ông sợ chết, sợ phải đối diện Đức Chúa Trời khi tội lỗi chưa được tha. Và ông tuyệt vọng đi tìm một lối ra khỏi nỗi sợ ấy.

Ông cầu nguyện với các thánh, cầu nguyện với Mary, đi hành hương, chiêm ngưỡng thánh tích và ảnh tượng. Ông làm đủ cả. Vậy mà không điều nào cho ông được sự bảo đảm rằng tội mình đã được tha. Về sau, trò chuyện với bề trên khả kính của mình là von Staupitz, ông nhận một câu hỏi quyết định: "Nếu con vứt bỏ hết những cái nạng chống đỡ một đức tin lung lay, nếu con bỏ Mary, bỏ các thánh, bỏ ảnh tượng, bỏ việc đền tội và hành hương, thì con lấy gì thay vào chỗ đó?" Câu trả lời của Luther, như trong bộ phim mà hội chúng của Pawson vừa xem, chỉ vỏn vẹn một điều: "Đức Chúa Jêsus Christ. Con người chỉ cần một mình Đức Chúa Jêsus Christ."

Đó là hạt giống của tất cả những gì sắp đến.

✍︎Ghi chú của Kit

Cải chánh có phải chuyện đã chết?

Trong chính bài giảng năm 1967, nhân dịp kỷ niệm 450 năm Cải Chánh, Pawson kể hai câu chuyện đặt cạnh nhau. Có lần ông dự một buổi họp của các mục sư và tín hữu Tin Lành, lỡ miệng nhắc đến Cải Chánh, và bị nhắc thẳng thừng rằng ngày nay người Tin Lành chẳng còn thiết tha gì với Cải Chánh nữa. Đó là "lịch sử đã chết", nhắc tới là bất lịch sự. Ông ra về sau khi bị quở một trận nên thân.

Vậy mà ngay cuối tuần sau, ông lại được mời đến một chủng viện Công Giáo ở đông nam Ireland để nói chuyện với các giáo sư và giảng viên, trong đó có cả về Cải Chánh. Họ muốn nghe ông nghĩ gì, muốn thảo luận cởi mở. Ông nói: "Tôi cho rằng những vấn đề được nêu ra thời ấy vẫn còn sống, và chúng chưa được giải quyết." Họ đáp: "Đó cũng đúng là điều chúng tôi nghĩ." Ba tiếng đồng hồ trò chuyện thân tình, rồi một tách trà, rồi ông ra về.

Thật là một tình thế kỳ lạ. Ông có thể bàn về Cải Chánh với người Công Giáo, mà lại không bàn được với người Tin Lành. Câu trả lời của Pawson gói gọn thế này: Cải Chánh không hề lỗi thời. Không phải vì ta chống lại con người, dù là Công Giáo hay Tin Lành, mà vì ta chống lại những hệ thống và chủ nghĩa làm mù lòng người ta trước chân lý. Có điều, trận tuyến hôm nay được vẽ rất khác thời Luther.

Sự vĩ đại của Luther nằm ở chỗ ông đã lấy lại được Bảy Trật Tự Ưu Tiên. Bảy điều từng bị đẩy xuống hàng thứ yếu, ông đem trả về vị trí số một.

Bảy Trật Tự Ưu Tiên

Điều Luther đặt lên hàng đầu

Sự vĩ đại của Luther là ông đã đảo ngược lại những gì bị đặt sai chỗ. Bảy điều từng bị coi là thứ yếu đã được ông đưa về đúng vị trí số một.

Hãy đi qua từng ưu tiên một.

1. Lương tâm trước Thẩm quyền

Luther sống trong một thời đại gần như không có tự do lương tâm. Bảo bạn phải tin gì và sống thế nào không phải là nhà nước, mà là chính giáo hội. Muốn hình dung thế giới ấy, hãy nhớ lại thảm kịch của Galileo. Ông khám phá qua kính viễn vọng những sự thật về vũ trụ, rồi bị bảo rằng "ngươi không được tin điều đó, không được dạy điều đó."

Luther là con người dám nói: "Lương tâm tôi bị Lời Chúa cầm giữ. Làm trái lương tâm là điều không an toàn, cũng chẳng lương thiện." Tại phiên tòa Worms (1521), đứng trước hoàng đế và cả guồng máy quyền lực của giáo hội, ông vẫn không rút lời.

Và đây không phải chuyện của thời xa xưa. Ngay tuần ông giảng, có người đưa tận tay ông một mẩu báo: hơn 200 tín hữu Báp-tít bất đồng chính kiến ở Liên Xô đang ngồi tù hoặc chờ xét xử vì "vi phạm" luật tôn giáo hà khắc. Một người đã chết sau khi bị tra tấn; con cái họ bị thẩm vấn hàng giờ về đức tin của cha mẹ. Pawson nhắc: có lẽ phân nửa nhân loại vẫn đang sống dưới những nhà nước toàn trị đòi kiểm soát cả tâm trí lẫn thân thể. Cái tự do lương tâm mà chúng ta coi là đương nhiên, phần đông loài người vẫn chưa có.

Rồi Pawson nói: thế giới không bao giờ được dẫn dắt bởi những "con sứa" không xương sống, cứ trôi theo dòng nước. Nó luôn được dẫn dắt bởi những người có can đảm với xác tín của mình. Ông cảnh báo một điều rất sắc. Ngay cả những người tự nhận là "không theo khuôn" (non-conformist) ngày nay cũng lại rập khuôn theo nhau dễ đến lạ. Cái ta cần là những con người thật sự dám đứng một mình.

✍︎Ghi chú của Kit

2. Chân lý trước Sự hiệp nhất

Một trong những tội danh nặng nhất người ta gán cho Luther là: kẻ chia rẽ Hội Thánh, một tên ly giáo. Suốt gần một ngàn năm, Tây Âu chỉ có một Giáo hội duy nhất, một hệ phái duy nhất. Người ta bảo ông: hãy rút lời để giữ Hội Thánh cho nguyên vẹn; cứ tiếp tục thế này là ông sẽ làm vỡ nó.

Nhưng Luther đặt Chân Lý lên trên Hiệp Nhất. Lương tâm ông không được tự do chạy theo mọi ý thích, vì nó bị Lời Chúa cầm giữ. Ông thấy rõ một điều mấu chốt. Cái cứu con người không phải là sự hiệp nhất của Hội Thánh, mà là sự thật của Phúc Âm. Dù bạn có hợp nhất mọi giáo hội trên đất vào ngày mai, số người được cứu cũng chẳng vì thế mà tăng thêm. Cái thật sự cần là chân lý Phúc Âm được rao giảng trong các giáo hội ấy.

Pawson nói thẳng: thời chúng ta có một khẩu hiệu mà hễ không leo lên cỗ xe đó là bị ghét bỏ, ấy là "hiệp nhất". Cả một thế giới đang co lại vì giao thông, và Hội Thánh dường như bắt được tiếng vọng, cứ hô "hiệp nhất, hiệp nhất, hiệp nhất". Ông kể một chi tiết ông rất tâm đắc. Khi Hội đồng Giáo hội Anh ở Nottingham nói rằng có thể giải quyết các bất đồng từ bên trong một giáo hội đã hợp nhất, thì riêng Liên hiệp Báp-tít, đơn độc giữa các hệ phái, đã viết lại rằng không: phải giải quyết cho xong trước, rồi mới hợp nhất. Đó chính là đặt chân lý trước hiệp nhất.

3. Kinh Thánh trước Truyền thống

Pawson nêu một chi tiết gây sững sờ: Luther đã 20 tuổi mới lần đầu cầm và đọc một quyển Kinh Thánh trọn bộ. Ông được nuôi dạy sùng đạo, được chuẩn bị cho một đời sống thánh, vậy mà mãi tới năm 20 tuổi mới thấy cuốn sách ấy. Và khi đọc, ông kinh ngạc. Bao nhiêu điều ông từng được dạy là "phần cốt yếu" của đức tin và nếp sống Cơ Đốc lại không hề có trong đó. Không có chỗ nào dạy cầu nguyện với Mary hay với các thánh, không có thánh tích và ảnh tượng, không có luyện ngục, không có việc đền tội.

Ông hỏi: vậy những thứ kia từ đâu ra? Câu trả lời chính thức là: đó là Truyền Thống của Hội Thánh, và Truyền Thống cũng là Lời Chúa y như quyển sách kia. Luther đứng trước hai "Lời Chúa", một được viết ra và một được truyền miệng, rồi bị bảo phải nhận cả hai. Nhưng ông đi tới một kết luận. Chỉ cuốn sách kia mới là chân lý, và mọi truyền thống của mọi giáo hội đều phải đem đến hòn đá thử là Kinh Thánh mà xét nghiệm. Làm thế rồi, ông bắt đầu ném bỏ truyền thống.

Pawson thẳng thắn thừa nhận rằng ngay chính hội thánh của ông cũng có những truyền thống phi Kinh Thánh, và tất cả đều phải quy phục Lời Chúa. Ông kể về một người bạn (tên theo băng ghi âm nghe như "Eduardo Lubinque", một cái tên tôi không tra được trong nguồn độc lập, rất có thể do phiên âm sai), nguyên là giáo sư Tân Ước dạy các linh mục dòng Tên tinh tuyển ở Rome. Càng nghiên cứu Kinh Thánh, ông càng không thể tiếp tục dạy học trò rằng những điều không có trong sách này lại là "Lời Chúa". Thế là ông tự dạy mình ra khỏi cái ghế đó, y như Luther 450 năm trước cũng vốn là một giáo sư thần học. Chính cuốn sách này đã làm điều ấy.

✍︎Ghi chú của Kit

4. Đức tin trước Việc làm (Sola Fide)

Đây là câu hỏi lớn nhất một đời người có thể hỏi, và với Luther nó là chuyện sinh tử: Làm sao tôi được làm hòa với Đức Chúa Trời? Làm sao tội tôi được tha? Cơn giông năm xưa đã khiến ông sợ chết khi tội chưa được tha, nên đây không phải chuyện lý thuyết.

Khi John Tetzel đi rao bán ân xá, Luther chắc chắn đó không phải là con đường. Bạn không thể mua sự tha thứ. Rồi ông tiến thêm một bước: nếu không mua được, thì cũng không kiếm được bằng công đức. Pawson chỉ ra ba câu trả lời cho câu hỏi làm sao lên thiên đàng, và mọi tôn giáo đều rơi vào một trong ba:

• Thế gian nói: hãy làm việc lành.
• Giáo hội thời đó nói: phải có đức tin cộng việc lành.
• Luther nói: chỉ cần một điều, ấy là tin.

Bản tuyên ngôn của Cải Chánh, đi từ Cựu Ước qua Tân Ước rồi đến Luther, là: "Người công bình sẽ sống bởi đức tin." Không phải bởi việc lành, cũng không phải bởi đức tin pha việc lành, mà bởi đức tin, chấm hết. Chữ Latin sola fide (chỉ bởi đức tin) trở thành ngọn cờ lớn của Cải Chánh.

Vậy thì việc lành có vai trò gì? Luther tóm tắt tuyệt hay, và Pawson nói không thể diễn đạt hay hơn: Chúng ta được cứu KHÔNG PHẢI BỞI việc lành, mà là ĐỂ LÀM việc lành. Bạn không làm việc lành để kiếm tấm vé lên trời; bạn làm việc lành vì bạn đang đi lên trời rồi.

Năm chữ “Chỉ”

Năm khẩu hiệu cô đọng của Cải Chánh

Bảy ưu tiên của Luther về sau được cô lại thành năm chữ La-tinh “sola / solus” (chỉ, duy nhất). Cần thành thật: gói “năm solas” như một danh sách thống nhất là cách hệ thống hoá của đời sau (thế kỷ 19–20), không phải khẩu hiệu có sẵn từ thế kỷ 16, nhưng từng ý thì đều bắt rễ trong chính các nhà cải chánh.

5. Ân điển trước Bí tích

Luther được nuôi dạy để tin rằng ân điển được gói gọn trong bảy bí tích (Pawson nói con số ấy từng lên tới mười bốn, rồi rút dần xuống bảy), và rằng chúng vận hành tự động như phép thuật, bất kể ai làm hay ai nhận. Nước báp-têm tự động cứu một đứa trẻ chưa biết gì. Bánh và rượu, đến một thời điểm nhất định trong buổi lễ, tự động biến thành thân thể và huyết thật của Chúa, rồi được một thầy tế lễ dâng lên như một của lễ, không phải trên một cái bàn mà trên một bàn thờ.

Luther suy nghĩ thấu đáo rồi nói: tôi biết mình cần ân điển của Chúa, nhưng trong cuốn sách này không có chỗ nào bảo rằng ân điển ấy bị gói trong các bí tích vận hành tự động. Ông nhận ra: không có đức tin, bí tích chẳng ích gì. "Ấy là nhờ ân điển, bởi đức tin mà anh em được cứu", chứ không phải nhờ bí tích. Ân điển không bị đóng gói; nó tuôn chảy như một dòng sông. Người tín hữu giản dị nhất, dù chưa từng chịu báp-têm hay dự Tiệc Thánh, mà có đức tin, thì vẫn biết ân điển của Chúa. Pawson dẫn ví dụ những người bạn trong Đội Quân Cứu Thế (Salvation Army). Họ không có bí tích nào, nhưng rõ ràng có ân điển; họ hát về nó suốt.

Về hai bí tích mà Luther giữ lại (báp-têm và Tiệc Thánh), Pawson thành thật thừa nhận một điều mà ngay cả bạn thân của Luther cũng phải nhìn nhận: ông chưa bao giờ suy nghĩ vấn đề này đến tận cùng logic của nó, và có phần lúng túng ở cả hai. Điều ông làm đúng là đặt lại thứ tự: ân điển trước, bí tích sau.

6. Tín hữu trước Giáo sĩ (Chức tế lễ của mọi tín đồ)

Nhà thờ mà Luther sinh ra là một kim tự tháp quyền lực. Trên đỉnh là Giáo hoàng, rồi xuống dần đến các Hồng y, Giám mục, các dòng tu, cho tới linh mục xứ. Và tít dưới đáy là giáo dân. Ranh giới giữa "giáo sĩ" và "giáo dân" rạch ròi tới mức ngay cả trang phục và chỗ đứng trong nhà thờ cũng khác nhau: một đầu mặc áo lễ, một đầu mặc thường phục.

Pawson kể lại cách Luther nhìn vào cái tháp ấy rồi hỏi từ trên xuống. Có nền tảng Kinh Thánh nào cho một người ngồi trên đỉnh như thế không? Không. Cho các giám mục? Không. Cho các linh mục trung gian? Không. Rồi ông đi đến một sự tái khám phá kỳ diệu: Chức tế lễ của mọi tín đồ. Ông biến mọi giáo dân thành thầy tế lễ và mọi thầy tế lễ thành giáo dân, vì thấy giữa họ chẳng có sự phân chia nào. Có khác biệt về chức năng, đúng vậy, giống như các bộ phận khác nhau trong một thân thể. Nên ông gọi họ là "người phục vụ" (ministers), chứ không phải "thầy tế lễ" (priests). Mọi tín đồ đều là thầy tế lễ.

Đó là lý do ông cất công dịch Kinh Thánh sang thứ tiếng Đức bình dân, để trao nó cho người dân thay vì cho giới linh mục. Như ông nói, một cô hầu gái cầm chổi quét nhà cũng có thể hiểu Lời Chúa hơn cả một linh mục. Pawson nhắc rằng hai phần ba số người xưng mình là Cơ Đốc nhân trên thế giới ngày nay vẫn sống dưới chế độ giáo phẩm và kiểm soát theo thứ bậc, nên lời phản kháng này vẫn còn cần thiết.

Chức Tế Lễ Của Mọi Tín Đồ

Phá bỏ kim tự tháp quyền lực

Nhà thờ Trung Cổ là một kim tự tháp: giáo dân ở đáy, giáo hoàng ở đỉnh. Luther tuyên bố: Không có giai cấp trung gian. Tất cả đều là thầy tế lễ.

✍︎Ghi chú của Kit

7. Đấng Christ trước Hội Thánh

Đây là đỉnh điểm. Pawson kể rằng khi ông hỏi vị giáo sư lịch sử giáo hội ở chủng viện Công Giáo kia đâu là vấn đề lớn nhất của Cải Chánh, hai người đã đồng ý với nhau. Vấn đề lớn nhất là: Luther thách thức chính ý niệm rằng Đấng Christ và Hội Thánh là một, rằng Hội Thánh có thể làm cho con người điều mà chỉ một mình Đấng Christ mới làm được. Thân thể, tức Hội Thánh, đang chiếm chỗ của Đầu, tức Đấng Christ.

Pawson triển khai qua ba vai trò:

• Tôi cần một tiên tri để dạy tôi chân lý không sai lầm của Chúa. Ai là tiên tri của tôi? Rome nói: là thân thể, tức Hội Thánh không sai lầm. Luther nói: là Đầu.
• Tôi cần một thầy tế lễ để đến với Chúa. Ai là thầy tế lễ của tôi? Rome nói: là thân thể, hãy xưng tội với Hội Thánh. Luther nói: là Đấng Christ trên trời, và bạn có thể đến với Chúa bất cứ lúc nào qua Ngài.
• Tôi cần một vị vua để cai trị tôi. Ai là vua của tôi? Rome nói: là thân thể ở dưới đất. Luther nói: là Đầu tôi ở trên trời.

Vì thế Luther dám gọi chế độ Giáo hoàng là "Anti-Christ". Pawson giải thích cẩn thận: ông không có ý nói Giáo hoàng chống lại Đấng Christ. Theo nghĩa gốc, "anti" nghĩa là thay thế cho, đứng vào chỗ của. Ai đặt mình vào chỗ của Đấng Christ thì là anti-christ. Rome nói với người ta rằng muốn đến với Chúa phải qua chúng tôi, và như thế là đặt mình vào chỗ của Ngài.

Rồi Rome phản công bằng một luận điểm quan trọng. Khi Đầu ở trên trời mà người dưới đất muốn đến, chẳng phải họ phải đi qua thân thể sao? Vậy Giáo hoàng chẳng phải là đại diện (vicar) của Đấng Christ ở trần gian, người đứng thay chỗ Ngài để truyền đạt điều Ngài dạy sao? Luther suy đi rồi đáp: đúng, Đấng Christ phải có một đại diện trên đất để nói thay Ngài, nhưng đại diện đó là Đức Thánh Linh, chứ không phải Giáo hoàng. Tóm lại: "Không thầy tế lễ nào ngoài Đấng Christ, không đại diện nào ngoài Đức Thánh Linh."

Pawson kết lại rất thực tế. Chính vì lẽ đó mà quanh tường nhà thờ Báp-tít của ông chẳng có một tòa giải tội nào. "Tôi không thể tha tội cho bạn, hội thánh Gold Hill này cũng không thể. Nếu bạn có tội cần xưng, hãy đến thẳng vị Linh Mục ở trên trời, là chính Đấng Christ."

✍︎Ghi chú của Kit

Ngọn lửa vượt khỏi tay Luther

Pawson giảng chủ yếu về Luther, vì Luther là người châm ngòi. Nhưng ngọn lửa nhanh chóng vượt khỏi tay ông. Chỉ trong một thế hệ, Cải Chánh đã tách ra thành nhiều dòng, mỗi dòng một thành phố, một nhà lãnh đạo, một điểm nhấn riêng. Có dòng hợp tác với nhau, có dòng cãi nhau gay gắt tới mức không bao giờ hàn gắn. Nếu chỉ nghe về một mình Luther, ta sẽ tưởng Cải Chánh là một khối thống nhất. Nó không phải vậy.

Không Chỉ Một Người

Những gương mặt khác của Cải Chánh

Pawson giảng chủ yếu về Luther, vì Luther là người châm ngòi. Nhưng ngọn lửa nhanh chóng vượt khỏi tay ông. Trong vòng một thế hệ, Cải Chánh đã tách thành nhiều dòng, mỗi dòng một thành phố, một nhà lãnh đạo, một nhấn mạnh riêng.

Chân dung: tất cả public domain (Wikimedia Commons). Knox và Menno Simons là tranh khắc đời sau vì không còn chân dung đương thời.

Bản Đồ Động · Cải Chánh Lan Toả

Một mồi lửa lan khắp Châu Âu (1517–1600)

Bấm ▶ Chạy để xem Cơ Đốc giáo Tây Âu vỡ ra thế nào. Đất liền màu vàng là thế giới Công Giáo năm 1517; mỗi vùng đổi màu vào đúng năm một nhà cầm quyền chính thức lập hệ phái mới (mốc năm có nguồn). Kéo thanh trượt để tua tới lui.

Lưu ý: bản đồ tô theo hệ phái được nhà cầm quyền chính thức lập (cuius regio, eius religio, theo Hoà ước Augsburg 1555), không phải theo niềm tin của từng người dân; dân cư luôn pha trộn. Ranh giới các vùng chỉ mang tính tương đối và là những cột mốc tiêu biểu, không liệt kê hết mọi lãnh thổ. Nền bản đồ: Natural Earth (public domain), vẽ bằng Plotly.

Zwingli và cuộc chia rẽ về Tiệc Thánh. Ở Zurich, Huldrych Zwingli dẫn dắt một cuộc cải cách độc lập với Luther. Hai người đồng ý với nhau gần như mọi thứ, chỉ vấp một câu hỏi: điều gì xảy ra với bánh và rượu trong Tiệc Thánh? Tại Hội nghị Marburg (1529), họ thống nhất được 14 trên 15 điều khoản, rồi kẹt cứng ở điều cuối. Luther bám chặt vào chữ "LÀ" trong câu "Đây là thân thể ta". Ông lấy phấn viết câu Hoc est corpus meum ("Đây LÀ thân thể ta") lên bàn và nhất quyết không nhượng bộ. Zwingli thì cho rằng đó chỉ là biểu tượng tưởng niệm. Họ không bắt tay nhau. Mặt trận Tin Lành thống nhất tan vỡ ngay từ đó. Đây là một minh họa đau đớn cho chính nguyên tắc "chân lý trước hiệp nhất", cho thấy ranh giới giữa việc bảo vệ chân lý và việc chia rẽ Hội Thánh mong manh đến nhường nào.

Calvin và Geneva. Một thế hệ sau, John Calvin, một người Pháp, hệ thống hóa toàn bộ thần học Tin Lành trong bộ Cơ Đốc Giáo Yếu Chỉ (Institutes), và biến Geneva thành một "trường học của Đấng Christ" mà cả Châu Âu gửi người đến học. Ông nhấn mạnh chủ quyền tối cao tuyệt đối của Đức Chúa Trời trong sự cứu rỗi.

“Đây là thân thể ta”

Bốn cách hiểu Tiệc Thánh và sự chia rẽ tại Marburg

Không gì chia rẽ những người Tin Lành với nhau (và với Rome) sâu bằng một câu hỏi: điều gì xảy ra với bánh và rượu? Tại Hội nghị Marburg (1529), Luther và Zwingli đồng ý 14 trên 15 điều, nhưng vấp đúng câu này. Luther lấy phấn viết “Hoc est corpus meum” (“Đây LÀ thân thể ta”) lên bàn và không nhượng bộ. Mặt trận Tin Lành thống nhất tan vỡ ngay từ đó.

Từ trái (hiện diện thể chất nhất) sang phải (biểu tượng thuần tuý). Sự bất đồng này khiến phái Luther và phái Cải Cách không bao giờ hợp nhất trọn vẹn.

Những người "cấp tiến" và cái giá của họ. Rồi có những người thấy cả Luther lẫn Zwingli vẫn chưa đi đủ xa. Nếu chỉ Kinh Thánh mới là thẩm quyền, họ hỏi, thì đâu là chỗ trong Tân Ước cho việc rửa tội cho trẻ sơ sinh? Tháng 1 năm 1525 tại Zurich, lần đầu tiên họ làm báp-têm cho người lớn đã tin, nên bị gọi là Anabaptist, tức người tái rửa. Họ chủ trương một Hội Thánh của những người tự nguyện tin, tách khỏi nhà nước, không cầm gươm, không thề nguyện. Về sau Menno Simons đem lại cho phong trào tan vỡ này một căn tính ôn hòa, bất bạo động, và tên "Mennonite" ra đời từ đó.

Cái giá họ phải trả thật khủng khiếp, mà lại do cả hai phía trút xuống. Cùng thời ấy, "Chiến tranh Nông dân" (1524–25) bùng nổ khi nông dân Đức dùng chính khẩu hiệu "chức tế lễ của mọi tín đồ" và "chỉ Kinh Thánh" để đòi quyền lợi. Đó là cách dùng mà Luther chưa bao giờ có ý định, và ông đã phản ứng dữ dội, đứng hẳn về phía giới quý tộc.

✍︎Ghi chú của Kit

Calvin, Arminius, và cuộc chiến về tiền định. Một thế hệ nữa trôi qua, và chính nội bộ phái Cải Cách lại nứt ra vì một câu hỏi nhức nhối: trong sự cứu rỗi, Đức Chúa Trời làm tất cả (Chúa chọn ai thì người ấy được cứu), hay con người có phần cộng tác bằng đức tin tự do của mình? Nhà thần học Hà Lan Jacobus Arminius thách thức thuyết tiền định vô điều kiện của Calvin. Sau khi ông mất, các môn đệ soạn bản Kháng Nghị (Remonstrance) năm 1610 gồm năm điểm. Công đồng Dort (1618–19) nhóm lại, kết án phe Arminius, và định hình "Năm Điểm của Calvin", về sau được nhớ qua từ khóa TULIP.

Ai chọn ai?

Calvin và Arminius: Tiền định vs Tự do ý chí

Một thế hệ sau Luther, chính nội bộ Tin Lành nứt ra vì một câu hỏi nhức nhối: trong sự cứu rỗi, Chúa làm tất cả (monergism) hay Chúa và con người cùng cộng tác (synergism)? Công đồng Dort (1618–19) kết án phe Arminius và định hình “5 điểm Calvin”, về sau được nhớ qua từ khoá TULIP (một từ viết tắt của thế kỷ 20).

TULIP = Total depravity · Unconditional election · Limited atonement · Irresistible grace · Perseverance. Bản “Kháng Nghị” (Remonstrance, 1610) của phe Arminius có đúng 5 điểm đối lại.

Một thế kỷ bùng cháy

Cải Chánh lan ra thế nào (1517–1619)

Từ một tu sĩ ở một thị trấn Đức, trong một thế kỷ ngọn lửa đã lan tới Thuỵ Sĩ, Anh, Scotland, Hà Lan và buộc chính Rome phải tự cải tổ.

Hai chiếc ghế còn lại: Rome và Constantinople

Pawson giảng từ chiếc ghế Tin Lành, rất mạnh mẽ và rõ ràng. Nhưng ngay chính ông cũng nói rằng những vấn đề của Cải Chánh "vẫn còn sống và chưa được giải quyết". Và cách tốt nhất để nghe cho đủ là kéo hai chiếc ghế còn lại đến ngồi cạnh.

Rome đáp lời: Công đồng Trent. Phản ứng giáo lý dứt khoát của Công Giáo là Công đồng Trent (1545–1563). Cần công bằng ở đây, vì người Tin Lành hay biếm họa Trent thành "đạo lập công". Thật ra Trent dạy rằng ân điển là bước khởi đầu Chúa ban không do công đức ("nếu bởi ân điển thì không còn bởi việc làm nữa"), nhưng con người phải cộng tác tự do với ân điển ấy, và đức tin phải là đức tin sống, kết hợp với đức ái và việc lành. Trent kết án sola fide theo nghĩa "chỉ đức tin, không cần gì thêm". Trent khẳng định Kinh Thánh cùng Truyền Thống (với "lòng tôn kính ngang nhau"), bảy bí tích, và thuyết biến thể. Về ân xá, thứ đã châm ngòi cho Luther, Trent không bãi bỏ ân xá, mà bãi bỏ việc mua bán ân xá bằng tiền, đúng cái mà 95 Luận đề nhắm tới. Mũi nhọn của cuộc chấn hưng này là Dòng Tên (Jesuits) của Ignatius de Loyola, được phê chuẩn năm 1540.

Câu chuyện chưa dừng ở thế kỷ 16. Năm 1999, Tuyên ngôn chung về Giáo lý Xưng Công Bình (JDDJ) giữa Công Giáo và Liên hiệp Lutheran Thế giới tuyên bố hai bên đạt được đồng thuận về những chân lý căn bản: "bởi ân điển… trong đức tin nơi công trình cứu chuộc của Đấng Christ, chứ không do công trạng nào của chúng ta, chúng ta được Chúa chấp nhận." Trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 6 năm 2016, Giáo hoàng Francis nhận định "ý định của Luther không sai"; ông là "một nhà cải cách", dù "một số phương pháp có thể không đúng". Cuối năm ấy, ngày 31/10/2016, Francis cùng Liên hiệp Lutheran Thế giới đồng chủ trì lễ tưởng niệm chung 500 năm Cải Chánh tại Lund, Thụy Điển.

Constantinople đáp lời: một sự im lặng dứt khoát. Chiếc ghế thứ ba là Chính Thống Giáo Đông phương, thường bị cả Tin Lành lẫn Công Giáo bỏ quên. Trong khoảng 1573–1581, các nhà thần học Lutheran ở Tübingen gửi bản Tín Điều Augsburg (dịch sang tiếng Hy Lạp) cho Thượng phụ Jeremiah II của Constantinople, hy vọng tìm được điểm chung. Ngài trả lời bằng ba lá thư, lần lượt bác bỏ những điểm cốt lõi của Tin Lành. Ngài bác sola fide ("Hội Thánh đòi một đức tin sống, được tỏ ra bằng việc lành") và bác sola scriptura (không được giải nghĩa Kinh Thánh tách khỏi các Giáo Phụ), rồi lịch sự chấm dứt trao đổi.

Với Chính Thống Giáo, sự cứu rỗi không phải là một phán quyết pháp lý (được tuyên là công bình), mà là Theosis, tức sự thần hóa, một tiến trình tham dự thật sự vào sự sống của Đức Chúa Trời. Đây là synergy, tức sự cộng tác: "Chúa không cứu một người trái với ý muốn của người ấy." Vì thế Chính Thống Giáo coi chính cuộc tranh cãi "đức tin đối lại việc làm" là một cách đặt vấn đề mang tính pháp lý của phương Tây mà họ chưa bao giờ chấp nhận. Về sau, khi một Thượng phụ (Cyril Lucaris) soạn một bản tuyên tín nghiêng hẳn về Calvin, chính Chính Thống Giáo đã kết án nó tại Công đồng Jerusalem (1672). Nói cách khác, Chính Thống Giáo đã chính thức từ chối cả Luther lẫn Calvin.

Ba Chiếc Ghế

Cuộc tranh luận có ba phía, không phải hai

Pawson giảng từ ghế Tin Lành. Nhưng để nghe đủ các bề, cần đặt cạnh nó hai chiếc ghế còn lại. Điều bất ngờ: cả ba đều dạy rằng ân điển là điều cần thiết và không do công đức mà có, nên bức biếm hoạ “Tin Lành tin ân điển, Công Giáo/Chính Thống tin lập công” là sai với cả ba. Lằn ranh thật nằm ở thẩm quyền và ở cách hiểu sự xưng công bình.

Chính Thống Giáo đã chính thức từ chối CẢ Luther (thư từ với Thượng phụ Jeremiah II, 1573–81) LẪN Calvin (Công đồng Jerusalem, 1672).

Vậy thì, tại sao còn phải chiến đấu?

Đến đây nhiều người sẽ hỏi câu mà chính Pawson đặt ra ở cuối bài giảng. Tại sao còn phải đào xới những chuyện giáo lý này lên? Tại sao không thỏa hiệp để đổi lấy hòa bình và hiệp nhất, khi ai cũng thân thiện và cùng tôn thờ một Chúa? Chẳng phải đây chỉ là chuyện cãi vã tủn mủn về giáo lý, là quay về thời tăm tối hay sao?

Câu trả lời của Pawson thẳng và nặng: Bởi vì sự cứu rỗi của những linh hồn bất tử đang bị đe dọa. Nếu bạn nói với một người rằng phép báp-têm bằng nước tự động cứu họ, bạn đang đẩy họ vào chỗ hư mất. Nếu bạn nói với họ rằng làm việc lành sẽ đưa họ lên thiên đàng, bạn đang chỉ cho họ một con đường sai. Đây không phải là niềm kiêu hãnh tôn giáo. Đây là vì không có gì quan trọng hơn sự thật đưa con người đến sự sống đời đời. Một sự bình an giả tạo trên đất không đáng đánh đổi bằng điểm đến vĩnh cửu của hàng ngàn linh hồn.

Nhưng đây là chỗ Pawson khiến ta phải dừng lại. Trận tuyến hôm nay không còn nằm giữa người Tin Lành và người Công Giáo nữa. Pawson nói thẳng: giờ đây trận tuyến nằm giữa một bên là những người tin theo Phúc Âm (evangelical), và bên kia là nhiều người Tin Lành cùng người Công Giáo, một lằn ranh cắt ngang qua mọi nhãn hệ phái. Ông dẫn một cuốn sách của một giáo sư người Pháp, Những Người Thừa Kế Cải Chánh, đặt câu hỏi: ai mới là người thừa kế đích thực của Martin Luther? Không phải "người Tin Lành" nói chung, mà là những ai, dù mang nhãn gì, cũng đặt Kinh Thánh lên trên mọi sự và đặt Đấng Christ lên trên mọi người. Vì thế, Pawson nói, những ai chỉ bắn về một hướng thì đã lỗi thời. Ông nói rõ: "Tôi không chống người Công Giáo, cũng không chống người Tin Lành. Tôi chống các chủ nghĩa, chống các hệ thống. Tôi muốn yêu thương con người, dù họ là ai." Ông kể mình đã thấy trong lòng dâng lên một tình yêu thật cho các giáo sư Công Giáo mà ông trò chuyện, yêu họ như những con người.

✍︎Ghi chú của Kit

Không thầy tế lễ nào ngoài Đấng Christ, không đại diện nào ngoài Đức Thánh Linh. Hãy cất mắt khỏi mọi người khác. Khi von Staupitz hỏi Luther sẽ lấy gì thay cho Mary, các thánh, ảnh tượng và việc đền tội, ông đáp: Đức Chúa Jêsus Christ. Con người chỉ cần một mình Đức Chúa Jêsus Christ.

Đó là lý do Pawson tạ ơn Chúa vì Martin Luther, vì sự lương thiện của ông, vì lòng can đảm dám đứng một mình cho điều ông biết là đúng và thật. Và ông cầu xin Chúa dấy lên thêm nhiều người nữa, những người sẽ trong tình yêu thương mà công bố chân lý, và nói: Đây là lập trường của tôi, tôi không thể làm khác. Làm trái lương tâm là điều không an toàn cũng chẳng lương thiện. Lương tâm tôi bị Lời Chúa cầm giữ.

Lương tâm trước thẩm quyền. Chân lý trước hiệp nhất. Kinh Thánh trước truyền thống. Đức tin trước việc làm. Ân điển trước bí tích. Tín hữu trước giáo sĩ, và biến mọi tín hữu thành thầy tế lễ. Và trên hết: Đấng Christ trước Hội Thánh, trước mọi người và mọi sự khác.